عضویت ورود
صفحه مقالات

ابزار مشتقه

ابزار مشتقه یکی از ابزارهای مالی است که دارای ارزش مستقل نیستند و مطابق اسم آن، ارزش آن از دارایی دیگری مشتق می شود. در واقع ابزار مشتقه، نوعي ابزار مالي است كه ارزش آن از ارزش اوراق بهادار، كالاهاي اساسي، نرخ بهره، و شاخص اوراق بهادار مربوطه نشات مي گيرد و عملکرد قیمتی ابزار مشتقه، به تغییرات قیمت کالای مربوطه وابسته است. اين ابزار (اسناد) به دارندة آن اختيار يا تعهد نسبت به خريد يا فروش يك دارايي مالي را مي دهد. وجود این ابزار مي تواند خطر مربوط به پرتفوي دارايي مالي را كنترل كند. اين كنترل از طريق محدود كردن دامنه تغييرات قيمت يا نوسان پذيري قيمت ها رخ مي دهد ابزار‌های مشتقه را می‌توان با توجه به نوع دارایی پایه به دو دسته‌ی مالی (هر‌گونه ابزار مالی، ارز، شاخص، سهام، نرخ سود، اوراق بهره و…) و کالایی (کالا یا شاخصی بر حسب کالا) تقسیم کرد..

متداول ترین دسته‌ بندی ابزار‌های مشتقه به شرح زیر است که به صورت کلی در بورس اوراق بهادار، بورس کالا و بازار فرابورس قابل معامله هستند.

1. قراردادهای آتی (Future Contract)

2. پیمان های آتی (Forward Contract)

3. قراردادهای اختیار معامله (options)

4. قراردادهای معاوضه (swaps)

1. قراردادهای آتی (Future Contract)

قرارداد آتي يا آينده موافقت نامه اي است كه به موجب آن طرفين موافقت مي كنند كه مبادله بر سر يك دارايي مالي را بنا بر قيمتي از پيش تعيين شده در زماني مشخص درآينده انجام دهند. هر دو طرف موظف به اجراي قرارداد هستند و هيچ يك از آن ها نبايد كارمزدي مطالبه كنند.

2. پیمان های آتی (Forward Contract)

در این قرار‌داد، خریدار و فروشنده ملزم به خرید یا فروش دارایی مشخص، در زمانی معین در آینده و با قیمتی توافقی هستند. به قیمتی که طرفین در معامله بر سر آن توافق می‌کنند، قیمت تحویل گفته می شود.

ارزش يك پيمان آتي بر حسب تفاوت "قيمت تحويل" و "قيمت مورد انتظار آتي" تعيين مي گردد، كه مي تواند مثبت و يا منفي باشد. هنگام بستن اين پيمان، قيمت آتي درست همان "قيمت تحويل" مي باشد.

تفاوت قرارداد آتی و پیمان آتی:

1-به طور کلی؛ پیمان آتی (forward contract) شباهت زیادی با قرارداد آتی (future contract) دارد اما مهم ‌ترین تفاوت آن ها در این است که قراردادهای آتی در بورس معامله می ‌شوند ولی محل معاملات پیمان های آتی در بازارهای خارج از بورس است.

2- پیمان‌های آتی در واقع توافق خصوصی بین دو طرف معامله است و لذا با استانداردهای بورسی خاصی مطابقت ندارند در حالی که قراردادهای آتی قرارداد هایی استاندارد هستند.

3- تاریخ تحویل در پیمان‌های آتی می‌تواند طبق توافق طرفین تعیین شود و محدود به ماه‌های خاصی نیست؛ خصوصاً اینکه در پیمان‌های آتی یک تاریخ تحویل مشخص و ساده وجود درحالی که در قراردادهای آتی چند ماه که امکان تحویل در آن‌ها وجود دارد مشخص می ‌شوند.

4- پرداخت در پیمان آتی معمولاً یک بار و در زمان تحویل انجام می‌شود. در حالی که بر اساس ساز و کار «تسویۀ حساب روزانه» در قرارداد آتی، پرداخت به صورت روزانه انجام می‌گیرد.

5 - قراردادهای آتی معمولاً قبل از زمان تحویل با یک معاملۀ معکوس بسته می‌شوند، ولی بیشتر پیمان‌های آتی یا به تحویل فیزیکی کالا یا به تسویۀ نهایی، به صورت نقدی می ‌انجامد.

6- پیمان های آتی تا حدودی ریسک اعتباری دارند ولی قراداد های آتی تقریبا هیچ ریسکی ندارند.

3. قراردادهای اختیار معامله (options)

اختیار معامله، قراردادی است که به خریدار آن، اختیار و نه اجبار خرید یا فروش یک دارایی معین را در قیمت تعیین شده تا یک ‌زمان مشخص اعطا می ‌کند. از سوی دیگر فروشنده اختیار معامله اجبار دارد که تا پیش از انقضای مهلت آن، هر زمان که خریدار تمایل به اجرای قرارداد داشت، مفاد قرارداد را اجرا کرده و دارایی معین شده را در قیمت تعیین شده معامله کند. برگ اختيار معامله، يكي از اوراق بهاداري است كه دارنده آن حق دارد، اوراق بهادار خاصي (مثل سهام شركتها) را ظرف مدت معيني، به قيمت توافقي، معامله كند .

هر قرارداد اختيار معامله سهام دو طرف دارد. يك طرف قرارداد كسي است كه اختيار معامله به دست آورده است، طرف ديگر قرارداد كسي است كه اختيار معامله را واگذار نموده و عملاً تعهد كرده است كه در صورت درخواست طرف ديگر، معامله را طبق شرايط توافق شده انجام دهد.

به طور کلی دو نوع اختیار معامله وجود دارد، اختیار خرید (Call option) و اختیار فروش (Put option) برگ اختيار خريد سهام: دارنده اين برگ، حق دارد سهام شركتي را به قيمتي مشخص تا تاريخ معيني بخرد.

اگر بخواهیم توضیح دقیق تری در این مورد بیان کنیم بدین صورت است که شخصی از روند رو به رشد سهم اطلاع دارد و قصد خرید سهام را دارد تا از افزایش قیمت سهم کسب منفعت نماید. در این حالت شخص فقط در نقطه ورود جهت افزایش سود خود، دچار تردید است. ممکن است قیمت سهم کمی کاهش پیدا کند و سپس در روند صعودی قرار بگیرد و ممکن است سهم از همان قیمت مد نظر شخص حرکت نماید. هنگامی که شخص در این موقعیت قرار می گیرد، می تواند قرارداد اختیار خرید را خریداری نماید که چند حالت برای او اتفاق می افتد.

حالت اول اینکه قیمت سهم کاهش پیدا کند و شخص بتواند در قیمت پایین تر سهام را خریداری نماید که در این حالت از قرارداد اختیار معامله خریداری شده، استفاده نمی کند. در این حالت شخص قادر به خریداری سهم در قیمت پایین تر از قیمت توافق شده در قراداد اختیار معامله شده است که منجر به افزایش سود او می شود اما باید توجه کرد، هزینه ای که بابت خرید اوراق اختیار معامله پرداخت کرده است حتی در حالتی که آن را استفاده ننماید، قابل عودت نیست.

حالت دوم اینکه قیمت از همان نقطه ای که شخص مد نظر دارد حرکت می کند که در این حالت اعمال یا عدم اعمال قرارداد اختیار خرید تفاوتی نمی کند و شخص می تواند با همان قیمت سهم مورد نظر را از بازار خریداری نماید.

حالت سوم اینکه قبل از خرید سهم مورد نظر، قیمت به سرعت افزایش پیدا کند و قیمت سهم بالاتر از قیمت قرارداد اختیار خرید شود که در این حالت شخص به جهت اینکه بتواند سهم را در قیمت کمتر از قیمت فعلی خریدادری نماید و از افزایش قیمت صورت گرفته استفاده کند تا سود بالاتری بتواند داشته باشد، می تواند قراداد اختیار معامله را لحاظ نماید.

برگ اختيار فروش سهام: دارنده اين برگ، حق دارد سهام شركتي را به قيمت مشخص تا تاريخ معيني بفروشد.

برای بیان دقیق تر قرارداد اختیار فروش می توان اینگونه فرض کرد که شخصی از روند بازار را صعودی درک می کند و قصد دارد تعدادی سهم را برای کسب منفعت از روند صعودی بازار خریداری نماید. در این حالت، شخص اگر در روند صعودی بازار تردید نماید و حالتی که بازار دچار ریزش شود را هم در مد نظر قراردهد، می تواند در کنار خرید سهام اصلی از قرارداد اختیار فروش آن نیز استفاده نماید. به چند حالت این قرارداد را مورد بررسی قرار می دهیم:

حالت اول اینکه بازار طبق تحلیل به روند صعودی خود ادامه دهد که در این حالت اصلا نیازی به اعمال قرارداد اختیار فروش سهام وجود ندارد و به محض اینکه سهم به حد سود تحلیل شده رسید می توان آن را در بازار فروخت.

حالت دوم اینکه بازار طبق تحلیل دوم، به جای صعود دچار ریزش شود که در این حالت نگرانی برای ما وجود ندارد چرا که ما با خرید قرارداد اختیار فروش ریسک این روند نزولی را کاهش داده ایم و می توانیم با اعمال قرارداد اختیار فروش خود، سهام را در قیمت توافقی ثبت شده در قرارداد به فروش رساند.

نکته حائز اهمیت در قراردادهای اختیار معامله قیمت اعمال (توافق شده در قرارداد) و تاریخ اعمال می باشد. موضوع قیمت اعمال در حالت های فوق توضیح داده شد و اما برای تاریخ اعمال نیز باید این موضوع را مدنظر قرارداد که قرادادهای اختیار معامله، مشتمل بر دونوع اروپایی و امریکایی است.

در قرارداد اختیار معامله نوع اروپایی، فقط در تاریخ ثبت شده قراداد می توان تصمیم بر اعمال قرارداد یا عدم اعمال آن گرفت اما در نوع امریکایی، شما در هر زمان از خرید قرارداد تا تاریخ انقضا یا اعمال آن می توانید نسبت به اعمال قراداد اقدام فرمایید.

4. قراردادهای معاوضه (swaps)

قرارداد سوآپ یا معاوضه قراردادی است که بر اساس آن طرفین توافق می‌کنند که عواید ناشی از ابزارهای مالی‌شان را در آینده معاوضه کنند. این نوع قراردادها معمولا بین شرکت‌ها منعقد می‌شود و در آن شرایط معامله از جمله زمان پرداخت و نحوه محاسبه جریان‌های نقدی قید می‌شود. طرفین سوآپ متعهد می‌شوند که در تاریخ یا تاریخ ‌های مشخص معاملاتی را با یکدیگر انجام بدهند. دارایی پایه در معاملات سوآپ می‌تواند اوراق قرضه، وام، سبد دارایی ‌های بورسی و حتی شاخص سهام باشد. در حال حاضر اکثر قرارداد های مشتقه خارج از بورس به شکل سوآپ منعقد می‌ شوند.

مزایای اوراق مشتقه:

پوشش ریسک

ارزش اوراق مشتقه با ارزش دارایی پایه مرتبط است بنابراین ارزش این قراردادها به ارزش دارایی‌های پایه بستگی دارد. لذا ریسک ناشی از نوسانات قیمت را پوشش می دهد. نقد شوندگی بالا در بازار اوراق مشتقه نسبت به بازار نقدی معاملات سرعت و قدرت نقد شوندگی بالاتری دارند. این به معنا است که شما می توانید به راحتی کالا و یا اوراق بهادار خود را به پول نقد تبدیل کنید.

اهرم در معاملات

وجود اهرم در معاملات مشتقه، آن ها را جذاب کرده است. این که شما در معاملات لازم نیست تمام پول آن را پرداخت کنید می تواند به شما کمک کند در معاملات خود از حجم بیشتری استفاده کنید که در صورت درستی تحلیل سود بیشتری کسب کنید.البته به این نکته باید توجه داشت که استفاده نادرست از اهرم ممکن است منجر یه از دست رفتن سرمایه شما شود.

دو طرفه بودن برخلاف بازار نقدی در معاملات آتی، افراد می ‌توانند هم در جهت افزایش قیمت و هم در جهت کاهش قیمت سود کسب کنند. یعنی وقتی قیمت افزایش می‌ یابد افراد در قیمت پایین خرید خود را انجام داده و در قیمت بالاتر آن را به فروش می‌ رسانند. از طرفی وقتی سرمایه‌گذاران پیش‌بینی می‌کنند که قیمت‌ها کاهش خواهد یافت، در قیمت بالاتر اقدام به پیش‌فروش کرده و پس از کاهش قیمت‌ ها اقدام به خرید همان کالا می‌کنند و از اختلاف بین فروش و خرید منفعت کسی می‌کنند واین سبب می شود که بدون توجه به شرایط اقتصادی شما بتوانید با تشخیص درست جهت بازار از حرکت قیمت‌ها در هر طرف کسب سود کنید.

معایب اوراق مشتقه

ریسک بالا:

ارزش‌گذاری مشتقات دشوار است زیرا بر اساس قیمت دارایی‌ های دیگر، تعیین می‌ شود. خطرات مشتقات فرابورس شامل ریسک‌های طرف مقابل است که پیش‌بینی یا ارزش‌گذاری آن ها نیز دشوار است. در اکثر موارد، ابزار مشتقه به تغییر در مقدار زمان انقضا، هزینه نگهداری دارایی اساسی و نرخ بهره، حساس است که این متغیرها، تطابق کامل ارزش یک مشتق با دارایی اساسی را دشوار می‌کنند.

تنوع و پیچیدگی ابزار مشتقه:

ابزار مشتقه در طول زمان بیشتر می‌شود؛ به طوری که جهت استفاده از آن‌ها نیاز به ابزارهای ریاضی پیشرفته ایجاد می شود. این پیچیدگی و تنوع سبب می‌شود تا افراد کمی بتوانند از نحوه معامله آن اطلاع پیدا کنند و همچنین شرکت‌ها برای محاسبه سود و زیان مشتقه خود با مشکل روبرو خواهند شد. به این ترتیب ریسک استفاده از این ابزار برای شرکت ها بالا می رود.

بعدی

(دارای مالی)

این صفحه را برای دوستانتان به اشتراک بگذارید:

https://niciacademy.ir/-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B4%D8%AA%D9%82%D9%87

این مطلب را می پسندم:
قبلی

(اوراق بدهی)