عضویت ورود
ابزار مشتقه

ابزار مشتقه

ابزار مشتقه یکی از ابزارهای مالی است که دارای ارزش مستقل نیستند و مطابق اسم آن، ارزش آن از دارایی دیگری مشتق می‌شود. در واقع ابزار مشتقه، نوعی ابزار مالی است كه ارزش آن از ارزش اوراق بهادار، كالاهای اساسي، نرخ بهره و شاخص اوراق بهادار مربوطه نشأت می‌گيرد و عملکرد قیمتی ابزار مشتقه، به تغییرات قیمت کالای مربوطه وابسته است. اين ابزار (اسناد) به دارنده آن اختيار يا تعهد نسبت به خريد يا فروش يك دارایی مالی را می‌دهد. وجود این ابزار می‌تواند خطر مربوط به پرتفوی دارايی مالی را كنترل كند. اين كنترل از طريق محدود كردن دامنه تغييرات قيمت يا نوسان پذيری قيمت‌ها رخ می‌دهد ابزار‌های مشتقه را می‌توان با توجه به نوع دارایی پایه به دو دسته‌ی مالی (هر‌گونه ابزار مالی، ارز، شاخص، سهام، نرخ سود، اوراق بهره و…) و کالایی (کالا یا شاخصی بر حسب کالا) تقسیم کرد.

متداول‌ترین دسته‌‌بندی ابزار‌های مشتقه به شرح زیر است که به صورت کلی در بورس اوراق بهادار، بورس کالا و بازار فرابورس قابل معامله هستند.

  قراردادهای آتی (Future Contract)

  پیمان‌های آتی (Forward Contract)

  قراردادهای اختیار معامله (options)

  قراردادهای معاوضه (swaps)

قراردادهای آتی (Future Contract)

قرارداد آتی يا آينده موافقت نامه‌ای است كه به موجب آن طرفين موافقت می‌كنند كه مبادله بر سر يك دارايی مالی را بنا بر قيمتی از پيش تعيين شده در زمانی مشخص درآينده انجام دهند. هر دو طرف موظف به اجرای قرارداد هستند و هيچ يك از آن‌ها نبايد كارمزدی مطالبه كنند.

پیمان‌های آتی (Forward Contract)

در این قرار‌داد، خریدار و فروشنده ملزم به خرید یا فروش دارایی مشخص، در زمانی معین در آینده و با قیمتی توافقی هستند. به قیمتی که طرفین در معامله بر سر آن توافق می‌کنند، قیمت تحویل گفته می‌شود. ارزش يك پيمان آتی بر حسب تفاوت "قيمت تحويل" و "قيمت مورد انتظار آتی" تعيين می‌گردد، كه می‌تواند مثبت و يا منفی باشد. هنگام بستن اين پيمان، قيمت آتی درست همان "قيمت تحويل" می‌باشد.

تفاوت قرارداد آتی و پیمان آتی
1

به طور کلی؛ پیمان آتی (forward contract) شباهت زیادی با قرارداد آتی (future contract) دارد اما مهم‌ترین تفاوت آن‌ها در این است که قراردادهای آتی در بورس معامله می‌شوند ولی محل معاملات پیمان های آتی در بازارهای خارج از بورس است.

2

پیمان‌های آتی در واقع توافق خصوصی بین دو طرف معامله است و لذا با استانداردهای بورسی خاصی مطابقت ندارند در حالی که قراردادهای آتی قراردادهایی استاندارد هستند.

3

تاریخ تحویل در پیمان‌های آتی می‌تواند طبق توافق طرفین تعیین شود و محدود به ماه‌های خاصی نیست؛ خصوصاً اینکه در پیمان‌های آتی یک تاریخ تحویل مشخص و ساده وجود دارد. درحالی که در قراردادهای آتی از بین چند بازه زمانی که امکان تحویل در آن‌ها وجود دارد به صورت اختیاری می‌توان تاریخ تحویل را مشخص‌کرد.

4

پرداخت در پیمان آتی معمولاً یک بار و در زمان تحویل انجام می‌شود. در حالی که بر اساس ساز و کار «تسویه حساب روزانه» در قرارداد آتی، پرداخت به صورت روزانه انجام می‌گیرد.

5

قراردادهای آتی معمولاً قبل از زمان تحویل با یک معامله معکوس بسته می‌شوند، ولی بیشتر پیمان‌های آتی یا به تحویل فیزیکی کالا یا به تسویه نهایی، به صورت نقدی می‌انجامد.

6

پیمان‌های آتی تا حدودی ریسک اعتباری دارند ولی قراداد های آتی تقریبا هیچ ریسکی ندارند.

قراردادهای اختیار معامله (options)

اختیار معامله، قراردادی است که به خریدار آن، اختیار و نه اجبار خرید یا فروش یک دارایی معین را در قیمت تعیین شده تا یک ‌زمان مشخص اعطا می‌کند. از سوی دیگر فروشنده اختیار معامله اجبار دارد که تا پیش از انقضای مهلت آن، هر زمان که خریدار تمایل به اجرای قرارداد داشت، مفاد قرارداد را اجرا کرده و دارایی معین شده را در قیمت تعیین شده معامله کند. برگ اختيار معامله، يكي از اوراق بهاداری است كه دارنده آن حق دارد، اوراق بهادار خاصی (مثل سهام شركت ها) را ظرف مدت معينی، به قيمت توافقی، معامله كند .

به طور کلی دو نوع اختیار معامله وجود دارد:

  اختیار خرید (Call option)

  اختیار فروش (Put option)

 اختیار خرید (Call option)

دارنده برگ اختیار خرید سهام، حق دارد سهام شركتی را به قيمتی مشخص تا تاريخ معينی بخرد.

اگر بخواهیم توضیح دقیق‌تری در این مورد بیان کنیم بدین صورت است که شخصی از روند رو به رشد سهم اطلاع دارد و قصد خرید سهام را دارد تا از افزایش قیمت سهم کسب منفعت نماید. در این حالت شخص نیاز دارد نقطه ورود مناسبی را انتخاب نماید اما  انتخاب نقطه ورود همچنان ریسک خود را دارد بدین صورت که ممکن است قیمت سهم کمی کاهش پیدا کند و سپس در روند صعودی قرار بگیرد و ممکن است سهم از همان قیمت مدنظر شخص حرکت نماید. هنگامی که شخص در این موقعیت قرار می‌گیرد، می‌تواند از ابزار قرارداد اختیار خرید  استفاده نماید. که چند حالت برای او اتفاق می‌افتد.

حالت اول: اینکه سهم به قیمتی کمتر از قیمت مدنظر شخص یا قیمت درج شده در قراداد اختیار معامله برای ورود برسد که در این حالت فرد بدون در نظر گرفتن وجود قرارداد اختیار معامله، شخصا اقدام به خرید سهم می‌نماید زیرا در این حالت شخص قادر به خریداری سهم در قیمت پایین تر از قیمت توافق شده در قرارداد اختیار معامله شده است که منجر به افزایش سود او می‌شود اما باید توجه کرد، هزینه‌ای که بابت خرید اوراق اختیار معامله پرداخت کرده است حتی در حالتی که آن را استفاده ننماید، قابل عودت نیست.

حالت دوم: اینکه قیمت از همان نقطه‌ای که شخص مدنظر دارد یا به عبارت بهتر قیمتی که در قراداد اختیار معامله درج شده است، حرکت می‌کند که در این حالت اعمال یا عدم اعمال قرارداد اختیار خرید تفاوتی نمی‌کند و شخص می‌تواند با همان قیمت سهم مورد نظر را از بازار خریداری نماید.

حالت سوم: اینکه قبل از خرید سهم مورد نظر، قیمت به سرعت افزایش پیدا کند و قیمت سهم بالاتر از قیمت قرارداد اختیار خرید شود که در این حالت شخص به جهت اینکه از روند صعودی سهم جا نماند و بتواند سهم را با قیمت کمتر از قیمت بازار داشته باشد می‌تواند قرارداد اختیار معامله را اعمال نماید تا سهم را با قیمت درج شده در قراداد (کمتر از قیمت بازار) در پرتفوی خود داشته باشد و بتواند سود بالاتری از افزایش قیمت سهم کسب نماید.

  اختیار فروش (Put option)

دارنده برگ اختیار فروش سهام، حق دارد سهام شركتی را به قيمت مشخص تا تاريخ معينی بفروشد.

برای بیان دقیق‌تر قرارداد اختیار فروش می‌توان اینگونه فرض کرد که شخصی روند بازار را صعودی درک می‌کند و قصد دارد تعدادی سهم را برای کسب منفعت از روند صعودی بازار خریداری نماید. در این حالت، شخص اگر علاوه بر سناریو افزایش قیمت، سناریو کاهش قیمت و ریسک بازار را مدنظر قرار دهد، می‌تواند در کنار خرید سهام اصلی از قرارداد اختیار فروش آن نیز استفاده نماید.

به چند حالت این قرارداد را مورد بررسی قرار می‌دهیم:

حالت اول: اینکه بازار طبق تحلیل به روند صعودی خود ادامه دهد که در این حالت اصلا نیازی به اعمال قرارداد اختیار فروش سهام وجود ندارد و به محض اینکه سهم به حد سود تحلیل شده رسید می‌توان آن را در بازار فروخت.

حالت دوم: اینکه بازار طبق تحلیل دوم، به جای صعود دچار ریزش شود که در این حالت نگرانی برای ما وجود ندارد چرا که ما با خرید قرارداد اختیار فروش ریسک این روند نزولی را کاهش داده‌ایم و می‌توانیم با اعمال قرارداد اختیار فروش خود، سهام را در قیمت توافقی ثبت شده در قرارداد که بالاتر از قیمت بازار می‌باشد، به فروش رساند.

نکته حائز اهمیت در قراردادهای اختیار معامله قیمت اعمال (توافق شده در قرارداد) و تاریخ اعمال می‌باشد. موضوع قیمت اعمال در حالت‌های فوق توضیح داده شد و اما برای تاریخ اعمال نیز باید این موضوع را مدنظر قرارداد که قرادادهای اختیار معامله، مشتمل بر دونوع اروپایی و آمریکایی است.

در قرارداد اختیار معامله نوع اروپایی، فقط در تاریخ ثبت شده می‌توان تصمیم بر اعمال قرارداد یا عدم اعمال آن گرفت اما در نوع آمریکایی، شما در هر زمان از خرید قرارداد تا تاریخ انقضای آن می‌توانید نسبت به اعمال قراداد اقدام فرمایید.

قراردادهای معاوضه (swaps)

قرارداد سوآپ یا معاوضه قراردادی است که بر اساس آن طرفین توافق می‌کنند که عواید ناشی از ابزارهای مالی‌ خودشان را در آینده معاوضه کنند. این نوع قراردادها معمولا بین شرکت‌ها منعقد می‌شود و در آن شرایط معامله، از جمله زمان پرداخت و نحوه محاسبه جریان‌های نقدی قید می‌شود. طرفین سوآپ متعهد می‌شوند که در تاریخ یا تاریخ‌های مشخص، معاملاتی را با یکدیگر انجام بدهند. دارایی پایه در معاملات سوآپ می‌تواند اوراق قرضه، وام، سبد دارایی ‌های بورسی و حتی شاخص سهام باشد. در حال حاضر اکثر قرارداد های مشتقه خارج از بورس به شکل سوآپ منعقد می‌ شوند.

مزایای اوراق مشتقه

 پوشش ریسک

ارزش اوراق مشتقه با ارزش دارایی پایه مرتبط است بنابراین ارزش این قراردادها به ارزش دارایی‌های پایه بستگی دارد. لذا ریسک ناشی از نوسانات قیمت را پوشش می‌دهد.

 نقدشوندگی بالا

معاملات در بازار اوراق مشتقه نسبت به بازار نقدی سرعت و قدرت نقد شوندگی بالاتری دارند. به این معنا که شما می توانید به راحتی کالا و یا اوراق بهادار خود را به پول نقد تبدیل کنید.

 اهرم در معاملات

وجود اهرم در معاملات مشتقه، آن‌ها را جذاب کرده است. این که شما در معاملات لازم نیست تمام پول آن را پرداخت کنید می‌تواند به شما کمک کند در معاملات خود از حجم بیشتری استفاده کنید که در صورت درستی تحلیل سود بیشتری کسب کنید. البته به این نکته باید توجه داشت که استفاده نادرست از اهرم ممکن است منجر یه از دست رفتن سرمایه شما شود.

 دو طرفه بودن

برخلاف بازار نقدی در معاملات آتی، افراد می‌توانند هم در جهت افزایش قیمت و هم در جهت کاهش قیمت سود کسب کنند. یعنی وقتی قیمت افزایش می‌یابد افراد در قیمت پایین خرید خود را انجام داده و در قیمت بالاتر آن را به فروش می‌رسانند. از طرفی وقتی سرمایه‌گذاران پیش‌بینی می‌کنند که قیمت‌ها کاهش خواهد یافت، در قیمت بالاتر اقدام به پیش‌فروش کرده و پس از کاهش قیمت‌ها اقدام به خرید همان کالا می‌کنند و از اختلاف بین فروش و خرید منفعت کسی می‌کنند واین سبب می شود که بدون توجه به شرایط اقتصادی شما بتوانید با تشخیص درست جهت بازار از حرکت قیمت‌ها در هر طرف کسب سود کنید.

معایب اوراق مشتقه

 ریسک بالا

ارزش‌گذاری مشتقات دشوار است زیرا بر اساس قیمت دارایی‌های دیگر، تعیین می‌شود. خطرات مشتقات فرابورس شامل ریسک‌های طرف مقابل است که پیش‌بینی یا ارزش‌گذاری آن‌ها نیز دشوار است. در اکثر موارد، ابزار مشتقه به تغییر در مقدار زمان انقضا، هزینه نگهداری دارایی اساسی و نرخ بهره، حساس است که این متغیرها، تطابق کامل ارزش یک مشتق با دارایی اساسی را دشوار می‌کنند.

 تنوع و پیچیدگی ابزار مشتقه

ابزار مشتقه در طول زمان بیشتر می‌شود؛ به طوری که جهت استفاده از آن‌ها نیاز به ابزارهای ریاضی پیشرفته ایجاد می‌شود. این پیچیدگی و تنوع سبب می‌شود تا افراد کمی بتوانند از نحوه معامله آن اطلاع پیدا‌کنند و همچنین شرکت‌ها برای محاسبه سود و زیان مشتقه خود با مشکل روبرو خواهند شد. به این ترتیب ریسک استفاده از این ابزار برای شرکت ها بالا می‌رود.

بعدی

(دارایی مالی)

این صفحه را برای دوستانتان به اشتراک بگذارید:

https://niciacademy.ir/-%D8%A7%D8%A8%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B4%D8%AA%D9%82%D9%87

قبلی

(اوراق بدهی)